Pan Am - symbol złotej ery podróży lotniczych

Kabina first class w replice Boeinga 747 Jumbo Jet linii Pan Am. Autor: Mike Kelley/ www.mpkelley.com
Kabina first class w replice Boeinga 747 Jumbo Jet linii Pan Am. Autor: Mike Kelley/ www.mpkelley.com

Czyta się 17min

Pan American World Airways (lub po prostu Pan Am) to symbol złotej ery podróży lotniczych z lat 60. i 70. XXw. Linie lotnicze Pan Am były nieoficjalnym, narodowym przewoźnikiem USA na trasach międzynarodowych a przede wszystkim ikoną luksusowych podróży tego okresu (wytworne i efektowne kabiny, eleganccy pasażerowie, atmosfera luksusu i ekskluzywności, najlepsza kuchnia i serwis, najnowsze technologie i doświadczony personel).

Przez ponad pół wieku działalności, linie Pan Am były synonimem międzynarodowych podróży lotniczy w najlepszym możliwym wydaniu. W czasach, gdy lot samolotem był czymś ekskluzywnym i luksusowym sam w sobie, Pan Am "grało we własnej lidze", oferując jakość, styl i najnowsze osiągnięcia techniczne nieosiągalne dla potencjalnych konkurentów. Jako lider rynku i wielokrotny innowator, linie miały wpływ na prawie każdy aspekt lotnictwa cywilnego.

Każdy (kto mógł sobie na to pozwolić) chciał latać z Pan Am, a podróż tymi liniami była nie mniej ekscytująca niż sam kierunek podróży.

Atmosferę złotego okresu lat 60. dobrze oddaje krótki filmik z serialu "Pan Am" z 2011r. Widzimy tu samoloty odrzutowe Pan Am zaparkowane przy Worldport - charakterystycznym, stylowym terminalu linii na lotnisku JFK w Nowym Jorku (który był jej główną bazą w latach jej świetności) oraz wnętrza samolotu i stewardessy w charakterystycznych uniformach.

Linie Pan Am zapisały się w historii jako pionier tak oczywistych dzisiaj rozwiązań jak kontrola ruchu lotniczego, terminal obsługi lotów pasażerskich, stałe loty rejsowe, procedury bezpieczeństwa, prognozowanie pogody, serwowanie ciepłych posiłków na pokładzie, loty dookoła świata, wprowadzenie tańszej klasy ekonomicznej, rozpowszechnienie silników odrzutowych czy samolotów szerokokadłubowych (jumbo jet).

Spis treści

Skromne początki - poczta lotnicza do Hawany

Historia linii rozpoczyna się raczej skromnie. Pan American Airways powstają w 1927-1928r. z połączenia trzech niezależnych, świeżo utworzonych firm lotniczych, w celu przewozu poczty lotniczej z Florydy na Kubę na podstawie kontraktu z rządem USA.
W tej erze początków lotnictwa cywilnego linie lotnicze mogły przetrwać tylko, mając stałe źródła dochodu.

Juan Trippe na okładce tygodnika TIME w 1933r. Źródło: Wikipedia
Juan Trippe na okładce tygodnika TIME w 1933r. Źródło: Wikipedia

Prezesem Pan American Airways zostaje Juan Trippe, młody przedsiębiorca, mający już pewne doświadczenie w raczkującym sektorze awiacji oraz - jak się miało okazać w przyszłości - wizjoner lotnictwa cywilnego i autor globalnego sukcesu linii Pan Am.

W ostatnim możliwym dniu Pan American wywiązuje się z wyznaczonego w kontrakcie terminu pierwszego lotu z pocztą z Key West na Florydzie do Hawany na Kubie (odległość: 145km), realizując go 19 października 1927r.
Było to pierwsze, stałe, międzynarodowe połączenie lotnicze ze Stanów Zjednoczonych.

Na początku 1928r. Pan Am miało już w Key West hangar i parterowy terminal. Linie były gotowe do przewozu pasażerów i wkrótce pierwsi podróżni zaczęli latać na trasie Key West - Hawana.

Szybki rozwój i nowe połączenia na Karaiby

W 1928r. rząd USA ogłosił plany rozszerzenia transportu poczty na wyspy na Morzu Karaibskim oraz Centralną i Południową Amerykę. Juan Trippe wykorzystuje swoje wpływowe kontakty w Waszyngtonie i lobbuje w swoim interesie, by zdobyć kontrakty na nowe trasy.

Firma kupuje nowe samoloty oraz buduje kolejną bazę w korzystniej położonym Miami, nazwaną ambitnie Pan American International Airport (tak wyglądały początki dzisiejszego lotniska międzynarodowego w Miami ;) .

Fokker F-10 w Pan American International Airport w Miami, 1929r. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org
Fokker F-10 w Pan American International Airport w Miami, 1929r. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org

Rok 1929 to okres intensywnego rozwoju siatki połączeń Pan Am na Karaibach, ściśle powiązanego z nowymi kontraktami. Linie otrzymują kolejne rządowe zlecenia na przewóz poczty: na pobliskie Bahamy, na Portoryko i do Panamy.
Kluczowym ruchem (również marketingowym) jest zatrudnienie najsławniejszego pilota na świecie i pioniera lotnictwa, Charlesa Lindbergha jako doradcę technicznego firmy.
Został gwiazdą i narodowym bohaterem USA, gdy w 1927r. jako pierwszy człowiek dokonał samotnego przelotu bez międzylądowań z Ameryki do Europy - lecąc 33h z Nowego Jorku do Paryża na pokładzie samolotu Spirit of St. Louis.

Mapa połączeń Pan Am w 1929r. Autor: R.E.G. Davies. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org
Mapa połączeń Pan Am w 1929r. Autor: R.E.G. Davies. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org

Lata 30. i 40. - epoka hydroplanów Clipper

Firma intensywnie się rozwija a pierwsze małe samoloty zostają zastąpione większymi, nowszymi i szybszymi hydroplanami, które mają również większy zasięg. Siatka połączeń z Miami i nowej bazy w Brownsville (Teksas) oplata całe Karaiby a potem całą Amerykę Łacińską.

Linia wykorzystawała hydroplany (samoloty różnych producentów) o wspólnym przydomku Clipper, mogące startować/ lądować bezpośrednio na wodzie, w krajach, które nie miały jeszcze na lądzie lotnisk z pasami startowymi.
W związku z tym piloci, oprócz latania, musieli również wiedzieć, jak poruszać się hydroplanem po wodzie.
Dlatego Pan Am zdecydowało, że piloci będą nosić mundury podobne do oficerskich mundurów marynarki (co miało uspokoić zestresowanych pasażerów). Z czasem takie umundurowanie skopiowali wszyscy konkurenci i naśladowcy (tak pozostało do dzisiaj).
Nazwa Clipper była nawiązaniem do szybkich żaglowców z XIXw. pokonujących długie trasy.

Hydroplany Clipper Pan Am były symbolem nowoczesności w latach 30. W połowie lat 30. Pan Am jako pierwsza linia rozpoczyna loty z USA na drugą stronę ogromnego Pacyfiku (co było wyjątkowym osiągnięciem, uwzględniając ograniczenia techniczne ówczesnych samolotów i ogrom tego oceanu) a jej spółki córki latają do Chin i na Alaskę.
Podróż przez ocean z San Francisco do Manili, z międzylądowaniami na wyspach Pacyfiku skróciła się z 3 tygodni do zaledwie 6 dni.

Boeing 314 (Yankee Clipper) linii Pan Am. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org
Boeing 314 (Yankee Clipper) linii Pan Am. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org

O ile lot przez Pacyfik był przede wszystkim niebywałym wyczynem organizacyjnym i technicznym, to loty do Europy przez Atlantyk miały przynieść rozwój międzynarodowego rynku lotniczego i dynamiczny wzrost przychodów linii lotniczych. Do tego zadania Pan Am potrzebowało nowego, większego samolotu.
Pod koniec lat 30., na zlecenie linii, firma Boeing tworzy nowy model hydroplanu - Boeing 314, który był pierwszym transatlantyckim samolotem pasażerskim i przez 30 lat największym samolotem cywilnym.
Samolot miał jadalnię (która mogła być przekształcona w salon albo apartament małżeński), oddzielne toalety dla mężczyzn i kobiet. Na pokładzie samolotu serwowano kuchnię wysokiej jakości (5 lub 6-daniowe posiłki) a fotele można było przearanżować, by stworzyć piętrowe łóżka.
W tym czasie żadna inna linia lotnicza nie mogła zaoferować takiego luksusu a podróże przez Ocean zarezerwowane były dla bogaczy mogących sobie na nie pozwolić.

Linia dbała o luksusowe wyposażenie coraz to nowszych samolotów i to się opłacało. W 1933r. 85% pasażerów podróżowało w interesach. Do 1940r. liczba biznesmenów zmalała do 45% wszystkich podróżnych. Resztę stanowili majętni turyści lecący na wakacje w poszukiwaniu południowego słońca i egzotyki.
Na początku lat 30. linie Pan Am przewoziły na Karaiby i do Ameryki Łacińskiej ok. 40tys. osób rocznie. Pod koniec dekady pasażerów było już prawie sześciokrotnie więcej.

Broszura reklamowa Pan Am z 1937r. Źródło: www.timetableimages.com
Broszura reklamowa Pan Am z 1937r. Źródło: www.timetableimages.com 

W czerwcu 1939r. linia (również po raz pierwszy w historii) uruchamia pasażerskie loty przez Atlantyk do Lizbony i Marsylii (z międzylądowaniem na Azorach) nowymi hydroplanami Boeing B-314. Wkrótce rusza również trasa do Southampton w Anglii (z międzylądowaniem w Kanadzie i Irlandii).
Podróż przez ocean trwała ponad 24h...

We wrześniu 1939r. w Europie wybucha II wojna światowa. Pan Am współpracuje ściśle z rządem USA, by zabezpieczyć i utrzymać najważniejsze trasy lotnicze. Gdy Ameryka włącza się do konfliktu, linia wspomaga transport wojskowego personelu, sprzętu i zaopatrzenia, użyczając samoloty, załogi, środki łączności, ośrodki szkoleniowe i lotniska/lądowiska.
Samoloty Pan Am biorą również udział w tajnych misjach, takich jak przewóz światowych liderów (np. amerykański prezydent Roosevelt czy brytyjski premier Churchill).

Powojenny rozwój lotnictwa

Po zakończeniu II wojny światowej (dzięki intensywnej budowie nowych lotnisk) hydroplany okazały się przestarzałe. By odpowiedzieć na rosnący pobyt na podróże lotnicze, pojawia się nowa generacja dużych samolotów lądowych o zasięgu interkontynentalnym (np. Lockheed Constellation, Boeing Stratocruiser czy seria samolotów Douglas DC).

Boeing Stratocruiser był kolejnym krokiem milowym rozwoju lotnictwa cywilnego i oferował niespotykany dotąd poziom luksusu. Miał dwupoziomowy pokład, oddzielny salonik, utrzymywał stałe ciśnienie i temperaturę na pokładzie a dzięki nowej generacji silników lotniczych mógł latać ponad chmurami - wyżej niż inne, wcześniejsze samoloty (co pozwalało uniknąć negatywnych efektów złych warunków atmosferycznych).
Na kolację serwowano steki, kawior czy lody - oczywiście w towarzystwie szampana.

Boeing Stratocruiser. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org
Boeing Stratocruiser. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org

Powojenny boom gospodarczy w USA wykreował zamożną klasę średnią, która zaczynała myśleć o zagranicznych podróżach lotniczych. Pan Am intensywnie się rozwijało, chociaż linie straciły przedwojenny monopol na loty międzykontynentalne a na horyzoncie pojawili się konkurenci chcący rywalizować z Pan Am.

Linie zmieniły oficjalną nazwę na Pan American World Airways a w 1957r. pojawiło się charakterystyczne logo Pan Am, które w czasie największej świetności linii było drugim najbardziej rozpoznawalnym logo na świecie (zaraz za Coca-Colą).

Logo Pan Am
Logo Pan Am

Do 1958r. linie Pan Am oferują regularne loty na wszystkie kontynenty (z wyjątkiem Antarktydy) i zaczynają reklamować się jako Najbardziej Doświadczone Linie Lotnicze na Świecie (World's Most Experienced Airline).

Nowoczesne samoloty Pan Am pozwalały na komfortową podróż w luksusowym stylu. Wielojęzyczny, wyszkolony i często wykształcony personel pokładowy serwował na pokładzie posiłki kuchni gourmet.

Klasa ekonomiczna - podróże lotnicze dla "mas"

Liniom Pan Am (a konkretnie wizji i uporowi Juana Trippe) zawdzięczamy również obniżenie cen biletów i pojawienie się klasy ekonomicznej w samolotach.
Ceny biletów lotniczych były regulowane przez zrzeszenie International Air Transport Association (IATA).
Po wielu latach nacisków na organizację Trippe przyczynił się do wprowadzenia nowej, tańszej taryfy zwanej wtedy turystyczną (odpowiednik dzisiejszej klasy ekonomicznej) i obniżenia przez IATA w 1952r. minimalnych cen biletów z 711 USD za lot z Nowego Jorku do Londynu i z powrotem do 486 USD za lot w obie strony.
Oznaczało to znaczne obniżenie minimalnej ceny biletu i poszerzenie grona osób, które mogły pozwolić sobie na międzynarodowe podróże lotnicze o przedstawicieli wyższej klasy średniej, ale trzeba pamiętać, że ówczesne 486 USD odpowiadają ok. 4000 USD dzisiaj.

Po wprowadzeniu klasy turystycznej do sprzedaży (nazywanej w Pan Am "The Rainbow") miejsca zostały od razu wyprzedane na 3 miesiące do przodu.
W klasie turystycznej Pan Am zmniejszyło odstępy między fotelami (by zmieściło się ich więcej i by bilety były jeszcze tańsze), ale przy przestrzeni na nogi ok. 96cm (w porównaniu z przeważającymi obecnie ok. 71-76cm) pasażerowie podróżowali wciąż bardzo komfortowo.

Era samolotów odrzutowych

Ogromne i skomplikowane silniki tłokowe ograniczały możliwości ówczesnych samolotów. W Wielkiej Brytanii powstają pierwsze, pasażerskie samoloty o napędzie odrzutowym.
Juan Trippe, prezes Pan Am, dostrzega w nich przyszłość lotnictwa i po raz kolejny ucieka do przodu wszystkim potencjalnym konkurentom, zlecając firmie Boeing stworzenie nowego, odrzutowego samolotu pasażerskiego dopasowanego do potrzeb linii. Boeing 707 trafia do Pan Am w 1958r. To początek rewolucji w lotnictwe cywilnym - wkrótce wszystkie linie zaczną latać samolotami odrzutowymi.

Boeingi 707 linii Pan Am, czekające na dostawę.
Boeingi 707 linii Pan Am, czekające na dostawę.

Pan Am staje się pierwszą linią lotniczą w USA, która ma w swojej flocie samoloty o napędzie odrzutowym. Linie uruchamiają codzienne połączenia do Londynu i Paryża. Czas lotu przez Atlantyk skraca się o połowę (z Nowego Jorku do Paryża w niecałe 8h) a dzięki silnikowi odrzutowemu nie jest już potrzebne międzylądowanie na uzupełnienie paliwa (tak było do tej pory). Nagle wszystkie odległe, egzotyczne kierunki stają się łatwiej dostępne, bliższe.
W roku, w którym Boeingi 707 weszły do użytku w Pan Am, po raz pierwszy więcej ludzi pokonało Atlantyk drogą lotniczą niż na pokładzie statków.

Złota era podróży lotniczych - jet set

W latach 60. Pan Am dominuje na rynku i narzuca konkurentom najwyższe standardy w każdym aspekcie funkcjonowania linii. Oferuje najnowocześniejsze samoloty, najlepszą kuchnię, najlepszą obsługę i najbardziej doświadczony personel, najwygodniejsze fotele.
Każdy, kto jest "kimś", chce latać tymi liniami lotniczymi. Z Pan Am podróżowali najbardziej znani aktorzy i celebryci. Tymi liniami Beatlesi przylatują do USA. Jednym z fanów Pan Am jest... James Bond (to akurat postać fikcyjna 😉).
Liniom towarzyszyła aura wyjątkowości. Pasażerowie podróżowali w garniturach i najlepszych sukienkach. Zdawano sobie sprawę, że o takiej podróży większość ludzi mogła tylko pomarzyć.

Stewardessy linii cieszyły się opinią najlepszych na świecie (najbardziej eleganckie, inteligentne, czarujące) a wielu mężczyzn uważało je za równie atrakcyjne co aktorki czy piosenkarki, starając się namówić je na randkę.
O zostaniu stewardessą Pan Am marzyło wiele kobiet, proces rekrutacji nie był prosty a standardy szkolenia i obsługi były bardzo wyśrubowane i szczegółowe.
Podobnym uwielbieniem kobiet cieszyli się piloci Pan Am. Byli niezwykle doświadczeni a w mundurach Pan Am wyglądali bardzo elegancko.

Pojawia się nowy fenomen kulturowy - jet set. Oznaczało to częste, międzynarodowe podróże lotnicze szybkimi odrzutowcami. Nie w interesach, ale dla czystej przyjemności i w celu poznawania egzotycznych kierunków. Z początku taki styl życia dostępny był tylko dla najbogatszych/ elity, ale od pojawienia się samolotów odrzutowych postępuje proces demokratyzacji podróży lotniczych i "jet setterami" mogła zostać coraz większa grupa osób.

Pan Am Building. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org
Pan Am Building. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org

Od lat 30. do 1963r. główna siedziba firmy mieściła się w wieżowcu Chrysler Building na Manhattanie w Nowym Jorku.
W 1963r. linia lotnicza przenosi siedzibę do nowego, pobliskiego wieżowca, w którym wynajmuje aż 15 pięter. Dlatego biurowiec nazwano Pan Am Building. Była to siedziba firmy aż do 1991r. (roku, w którym Pan Am ogłosiło upadłość).
Na dachu wieżowca przygotowano lądowisko dla helikopterów (helipad) i lokalna firma transportowa oferowała loty helikopterem z dachu wieżowca Pan Am bezpośrednio do terminalu Pan Am na lotnisku JFK (główne lotnisko międzynarodowe Nowego Jorku) w latach 1965-1968.
Podróż helikopterem trwała 10min a pasażerowie mogli przejść odprawę w budynku Pan Am na Manhattanie nawet na 40min przed planowanym międzynarodowym odlotem z lotniska JFK.

Pod koniec lat 60. Juan Trippe po raz kolejny wyprzedza epokę i prosi firmę Boeing o stworzenie odrzutowca dwukrotnie większego niż aktualnie latające, stworzonego z myślą o Pan Am.
Tak powstaje Boeing 747 zwany Jumbo Jet, który wyprzedzał swoją epokę. To pierwszy szerokokadłubowy odrzutowiec (szerokość kabiny to ponad 6m a siedzenia oddzielały dwa korytarze) i jednocześnie pierwszy odrzutowiec dwupokładowy oraz największy ówcześnie samolot pasażerski (mógł zmieścić na pokładzie ponad 400 osób).

Pan Am Boeing 747 w porównaniu z kolumną samochodów. Źródło: Pan Am Historical Foundation/ www.panam.org
Pan Am Boeing 747 w porównaniu z kolumną samochodów. Źródło: Pan Am Historical Foundation/ www.panam.org

22 stycznia 1970r. odbywa się pierwszy lot Jumbo Jetem Pan Am z Nowego Jorku do Londynu. Nowy samolot z miejsca staje się sensacją - oznacza to rozpoczęcie zupełnie nowej ery lotnictwa pasażerskiego.

Od tego momentu samolot nie miał być już jedynie środkiem transportu. Podróż na pokładzie Jumbo Jeta była wyjątkowym doświadczeniem, którym można było pochwalić się przed znajomymi (dwupoziomowy pokład z barem koktajlowym, restauracją, salonem wypoczynkowym). Boeing 747 oferował komfort podróży niespotykany w żadnym innym ówczesnym samolocie pasażerskim a pierwszą linią do której trafił, było oczywiście Pan Am.

Tylko w roku 1970 linie przewiozły 11mln pasażerów do 86 krajów na całym świecie.

Mapa połączeń Pan Am w 1969r. Źródło: www.timetableimages.com
Mapa połączeń Pan Am w 1969r. Źródło: www.timetableimages.com

W złotej erze lotnictwa nawet podróż klasą ekonomiczną Pan Am była wielkim przeżyciem. Każdy kierunek podróży miał własne menu a posiłki były przygotowywane specjalnie dla danego lotu. Przykładowo, podczas lotu Pan Am 811 z Los Angeles do Sydney, oddzielne menu było przygotowane na każdy odcinek podróży (Los Angeles- Honolulu- Auckland- Sydney).

Klasa turystyczna w replice Boeinga 747 Jumbo Jet linii Pan Am. Autor: Mike Kelley/ www.mpkelley.com
Klasa turystyczna w replice Boeinga 747 Jumbo Jet linii Pan Am. Autor: Mike Kelley/ www.mpkelley.com

Posiłki nie były dzielone na różne pojemniki (jak dzisiaj), ale podawane przez stewardessy na talerzu, prawie jak w restauracji. Przystawki i dodatki były serwowane z wózków w korytarzu. Elementy zastawy nie były jednorazowe.
Pan Am używało specjalnie zaprojektowanych elementów zastawy dla wszystkich posiłków pasażerów klasy ekonomicznej.
Same wózki zaczęły być używane w korytarzach dopiero wraz z pojawieniem się Boeingów 747 (wcześniej stewardessy dostarczały każdy posiłek indywidualnie do stolika przy fotelu pasażera).

Kryzys paliwowy kryzysem rynku lotniczego

Wierząc, że lotnictwo pasażerskie czeka ciągły wzrost, Pan Am zainwestowało pół miliarda ówczesnych dolarów w dużą flotę wielkich odrzutowców Boeing 747. Wydarzenia roku 1973 zmieniły wszystko, załamały rozwój podróży lotniczych i sprawiły, że świetna strategia rozwoju okazała się być pomyłką w zmienionym, pokryzysowym świecie.

W październiku 1973r. OPEC (organizacja zrzeszająca największych producentów ropy, głównie kraje arabskie wrogo nastawione do Izraela i USA) wprowadziła embargo na kraje wspierające Izrael (w tym USA) w wojnie Jom Kippur przeciwko krajom arabskim. Do końca embarga w marcu 1974r. cena ropy wzrosła czterokrotnie.

Pan Am - mające w swojej siatce tylko dalekie połączenia, wymagające więcej paliwa - zabolało to bardziej niż inne linie lotnicze. Gospodarka spowolniła a popyt na międzynarodowe podróże lotnicze drastycznie zmalał.
Większość linii lotniczych zaczęło stopniowo pomniejszać kabiny first class (odpowiednik dzisiejszej klasy biznes) a powiększać kabiny klasy ekonomicznej. Ceny biletów lotniczych malały.

Linie Pan Am zaczęły notować straty. Jednym z elementów poprawienia wyników firmy miało być uruchomienie połączeń krajowych w USA, ale rywale przekonali Kongres USA, że ekspansja Pan Am na krajowym rynku lotniczym może doprowadzić do monopolu tej linii i kilkukrotnie odmówiono jej pozwolenia na uruchomienie lotów krajowych.
Tuż przed wprowadzeniem przez rząd USA ustawy deregulującej rynek lotniczy, Pan Am otrzymało zgodę na kupno krajowych linii National Airlines. Ta transakcja okazała się pomyłką (przestała być opłacalna wobec deregulacji) a fuzja globalnej linii z lokalnym przewoźnikiem o krajowym zasięgu - niewypałem (główne przyczyny to niekompatybilne floty samolotów i odmienna kultura korporacyjna obu przewoźników).

W kolejnych latach Pan Am notowało bardzo złe wyniki finansowe, ale wciąż utrzymywało reputację nieoficjalnego, narodowego przewoźnika USA.
W 1980r. linie sprzedają biuro w Pan Am Building firmie ubezpieczeniowej Metlife, by poprawić wyniki finansowe.

Boeing 747 Jumbo Jut linii Pan Am. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org
Boeing 747 Jumbo Jet linii Pan Am. Źródło: Pan Am Historical Foundation/  www.panam.org

O upadku linii zdecywał atak terrorystyczny na samolot Pan Am z 1988r.
Samolot leciał z Frankfurtu przez Londyn i Nowy Jork do Detroit 21 grudnia 1988r. Po wybuchu bomby spadł na miejscowość Lockerbie w Szkocji. Zginęło wtedy łącznie 270 osób. Pasażerowie zaczęli unikać tej linii (zakładając, że jako symbol globalnej pozycji USA może stać się celem kolejnych ataków grup terrorystycznych wrogich Ameryce).

Wojna w Zatoce Perskiej w 1990-1991r. spowodowała kolejną podwyżkę cen ropy i linie Pan Am w 1991r. ogłosiły upadłość.
Wciąż jednak funkcjonują w społecznej świadomości wielu jako symbol złotej ery luksusowych podróży lotniczych z lat 60. i 70. XXw.

Ciekawostki

  • Główny pilot hydroplanów (a potem kolejnych samolotów) Pan Am nazywany był kapitanem a drugi - pierwszym oficerem. To nazewnictwo funkcjonuje do dziś we wszystkich liniach lotniczych.
  • W 1946r. (w odpowiedzi na wzrost zamożności Amerykanów) firma tworzy jedną z pierwszych globalnych sieci hotelowych - Intercontinental. Z powodu złej sytuacji finansowej jest jednak zmuszona ją sprzedać w 1981r.
  • Na początku lat 70. Pan Am tworzy pierwszy system rezerwacyjny biletów lotniczych i hoteli (komputer go obsługujący zajmował całe piętro w wieżowcu Pan Am - w swoim czasie budynku oferującego największą powierzchnię biurową na świecie).
  • Linie Pan Am kojarzyły się Amerykanom z najnowszymi technologiami i najwyższym zaawansowaniem technicznym. Dlatego reżyser Stanley Kubrick w swoim filmie "Odyseja Kosmiczna: 2001" kreuje świat, w którym to właśnie statki kosmiczne z logiem Pan Am oferują podróże w kosmos.

Źródła:

  1. Film dokumentalny "Come Fly With Me - The Story of Pan Am". Źródło: Youtube.
  2. https://www.panam.org/
  3. https://en.wikipedia.org/wiki/Pan_American_World_Airways
  4. https://en.wikipedia.org/wiki/Juan_Trippe
  5. https://en.wikipedia.org/wiki/MetLife_Building
  6. https://www.nytimes.com/2019/10/26/us/pan-am-travel.html
  7. https://www.centennialofflight.net/essay/Commercial_Aviation/Pan_Am/Tran12.htm
  8. https://www.cntraveler.com/story/how-pan-am-created-the-modern-economy-class
  9. https://longreads.com/2015/02/10/glamorous-crossing-how-pan-am-airways-dominated-international-travel-in-the-1930s/
  10. https://plus.polskatimes.pl/pan-am-i-boeing-314-clipper-czasy-gdy-latano-przez-atlantyk-w-luksusach/ar/c1-14254533
  11. https://tvn24.pl/magazyn-tvn24/wozili-gwiazdy-oszustow-i-bonda-zniszczyla-ich-bomba,72,1491
  12. http://ladnydom.pl/wnetrza/56,124115,18540851,samolotowe-podroze-z-lat-70-szyk-i-styl-na-pokladzie.html
  13. Film dokumentalny "The Rise And Fall Of Pan Am". Autor: Business Insider. Źródło: Youtube.

Komentarze