Republika Dubrownicka – wielka kariera małego miasta

Dubrownik. Martin Falbisoner/ Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0
Dubrownik. Martin Falbisoner/ Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0

Czyta się 26min.

Wstęp

Dubrownik, przyciągający współcześnie wielkie rzesze turystów, uważany jest za najwspanialszą atrakcję turystyczną Chorwacji. Swoją sławę, bogactwo, piękną architekturę, republikańską tradycję, potężne mury i unikalny czar miasto zawdzięcza okresowi niezależności (1358 – 1808r.), gdy funkcjonowało jako arystokratyczna republika kupiecka pod kierownictwem miejscowego patrycjatu (który zdobył i czujnie strzegł swego monopolu na rządzenie).

Bardzo korzystna lokalizacja na granicy świata Zachodu i Wschodu oraz wyjątkowa przedsiębiorczość mieszkańców pozwalały Republice Raguzy (Dubrownickiej) osiągać bardzo wysokie dochody z handlu a nawet rywalizować z dużo większą i silniejszą Wenecją. Dzięki wyśmienitej dyplomacji oraz wysokiej świadomości politycznej i trafnym decyzjom rządzącej elity, maleńkiej republice udało się przetrwać i zachować swoją niezależność w bezpośrednim sąsiedztwie regionalnych mocarstw – od późnego średniowiecza aż do epoki napoleońskiej. Dubrownik miał dużo większe znaczenie w regionie i międzynarodowy wpływ niż teoretycznie pozwalałyby: jego mały potencjał ludnościowy i niewielkie terytorium.
To wszystko składa się na pasjonującą opowieść o niedużym, handlowym mieście na dalmatyńskim wybrzeżu, które potrafiło niezwykle umiejętnie pokierować swoim losem – by odnieść wielki i niespodziewany sukces.

Spis treści

Początki Dubrownika

Początki Dubrownika wiąże się z uchodźcami z pobliskiego, rzymskiego miasta Epidaurum, najeżdżanego i łupionego na początku VIIw. przez Słowian i Awarów. Na łatwych do obrony nadmorskich skałach założyli oni nową osadę zwaną Raguzą (Ragusium). Znajdował się tam już bizantyjski fort z kościołem garnizonowym (Dalmacja była prowincją greckiego Cesarstwa Bizantyjskiego).

Od lądu osiedle było oddzielone wąskim przesmykiem a za nim według tradycji powstała słowiańska osada Dubrownik. Przez kilka stuleci obie osady będą rozwijać się odrębnie, ale z czasem coraz więcej Słowian będzie przenikać do Raguzy, która z czasem przekształci się w prawdziwe miasto. Do XIIw. obie osady połączyły się, kanał je dzielący zasypano i tak powstał Stradun – przyszła główna ulica miasta i jego centrum. Obie nazwy (łacińska Raguza i chorwacki Dubrownik) były używane, ale to Raguza była oficjalną nazwą miasta i republiki.

Aż do 1205r. Dubrownik pozostawał (realnie lub formalnie) pod zwierzchnictwem Bizancjum, które rywalizowało w tej części Europy politycznie i kulturowo z frankijskim Imperium Karolingów. Politycznie pozostając pod wpływem greckiego Bizancjum, kulturowo Dubrownik czuł się jednak częścią świata zachodniego. Do końca XIIw. Morze Śródziemne jest obszarem rywalizacji bizantyjsko-arabskiej a Zachód swą aktywność skupia przede wszystkim na lądzie. w latach 866-867 Dubrownik był przez 15 miesięcy oblegany przez wrogą flotę arabską a ratunek miastu przyniosła dopiero interwencja wezwanej na pomoc floty bizantyjskiej.

Już w IXw. od Bizancjum uniezależnia się Wenecja (jako republika kupiecka), która na wieki pozostanie dla Dubrownika punktem odniesienia jako źródło inspiracji, wzór do naśladowania a jednocześnie wrogo nastawiony, bogatszy i potężniejszy konkurent w handlu. W Xw. Wenecja jest jedynym dużym i bogatym, zachodnim ośrodkiem handlu w tej części Europy (kontrastującym z biedą reszty zachodniej Europy), łączącym ją z lepiej rozwiniętym i bogatszym światem Wschodu. Wenecja próbuje podporządkować sobie w tym okresie Dubrownik, ale protekcja Bizancjum ratuje miasto od konfliktu z potężną włoską republiką.

Pod koniec Xw. decyzją papieża Dubrownik staje się siedzibą katolickiego arcybiskupstwa. XI i XIIw. to okres intensywnego rozwoju miast zachodniej Europy. Podobnym procesom podlegała również i Raguza, która w drugiej połowie XIIw. była już znaczącym ośrodkiem handlu i intensywnie rozwijała działalność handlową na Bałkanach i Adriatyku – podpisując liczne umowy handlowe z włoskimi miastami handlowymi na adriatyckim wybrzeżu czy z władcami bałkańskich państw sąsiadujących z Dubrownikiem (Bośnia i Serbia). Wskazuje to również przyszły kierunek rozwoju miasta – jako handlowego pośrednika między światem Zachodu a Bałkanami.

Mieszkańcy Dubrownika. Kadr z serialu dokumentalnego The Republic - a history of Dubrovnik chorwackiej telewizji HRT.
Mieszkańcy Dubrownika. Kadr z serialu dokumentalnego The Republic - a history of Dubrovnik chorwackiej telewizji HRT.

Dubrownik pod władzą Wenecji

Niesławna IV krucjata (polegająca na morzu całkowicie na flocie Wenecji), zamiast skupić się na wsparciu państw chrześcijańskich w Ziemi Świętej, dzięki weneckim intrygom zakończyła się zdobyciem w 1204r. bizantyjskiego Konstantynopola i jego złupieniem. Krzyżowcy podzielili między siebie terytoria rozbitego Cesarstwa Bizantyjskiego, z czego znaczna część przypadła Wenecji, która ogromnie wzmocniła swoją pozycję kosztem Bizancjum i stała się prawdziwą potęgą morską wschodniego Morza Śródziemnego.

Wenecja zawsze postrzegała Adriatyk jako „swoje” morze i dążyła do pełnej dominacji na tym obszarze. W  1205r. Dubrownik, pozbawiony ochrony zniszczonego Cesarstwa Bizantyjskiego, trafia pod zwierzchność Wenecji. Miasto zachowało ograniczoną autonomię, ale było zarządzane przez weneckiego komesa (namiestnika) o szerokich kompetencjach (dbającego o prowadzenie polityki zgodnej z interesami Wenecji), wspieranego przez radę składającą się z wybranych przez niego wpływowych obywateli miasta. Przy poważniejszych decyzjach zwoływano zgromadzenie wszystkich obywateli.

Ponad 150-letnie weneckie panowanie (choć niezbyt lubiane) nie było dla przedsiębiorczego miasta skupionego na handlu przesadnie uciążliwe. W tym okresie dojrzewa i krystalizuje się charakterystyczna kultura Dubrownika, inspirowana wzorami z Wenecji. W polityce wewnętrznej, miejscowy patrycjat dąży do zmonopolizowania praw politycznych i zdobycia pełni władzy nad miastem, co w końcu mu się udaje – kosztem marginalizowanego pospólstwa.
Mała grupa Wenecjan, czasowo lub na stałe, osiedla się w mieście i prowadzi tu interesy. Przedstawiciele najświetniejszych rodów Wenecji inwestują w Dubrowniku i przyczyniają się do jego rozwoju gospodarczego (weneckie fundusze mogły stanowić nawet do 50% kredytów udzielanych w Dubrowniku).

Wiek XIII to okres handlowej koniunktury na Morzu Śródziemnym i było wtedy jeszcze wystarczająco przestrzeni do bogacenia się zarówno dużych i jak mniejszych ośrodków handlowych. Znacząco bogaciła się Wenecja, ale bogacił się również Dubrownik. Trochę ograniczany w handlu morskim przez dominującą Wenecję, Dubrownik skupił się w tym okresie przede wszystkim na rozwoju handlu lądowego z Bałkanami. Kolonie dubrownickie znajdują się we wszystkich znaczących miastach Serbii i Bośnii. Posiadający znaczny kapitał kupcy dubrowniccy rozwijają na Bałkanach również działalność pożyczkowo/inwestycyjną, często zostają doradcami na dworach lokalnych władców.

Terytorium Dubrownika było bardzo małe: miasto, tereny w promieniu ok. 10km wokół miasta o powierzchni ok. 80km2 (tzw. Astarea) i trzy wysepki (Koločep, Lopud i Šipan). W 1252r. do republiki z własnej woli dołączyła wyspa Lastovo (ok. 53km2), po uzyskaniu obietnicy utrzymania autonomii.
Była to zdecydowanie niewystarczająca przestrzeń potrzebna do rozwoju miasta i Raguza dążyła do poszerzenia swojego terytorium (za pomocą dyplomacji – ponieważ miasto nie posiadało żadnej siły militarnej).

Okazja ku temu pojawia się w XIVw., gdy przygraniczne tereny półwyspu Pelješac i miasta Ston stają się przedmiotem sporów władców Bośni i Serbii. Dzięki dubrownickim intrygom i zręcznej dyplomacji, Dubrownikowi udaje się w 1333r. sfinalizować zakup tych ziem (ok. 355km2) od króla Serbii. Przezorni Dubrowniczanie kupują jeszcze raz te same terytorium od władcy Bośni, który również zgłaszał do niego swoje roszczenia.

W Stonie funkcjonują żupy solne. Sól uchodzi w średniowieczu za towar luksusowy i jest bardzo droga. Produkcja soli jest bardzo dochodowa a sama sól jest surowcem strategicznym. Władze Dubrownika szybko przejęły kontrolę nad wydobyciem i sprzedażą soli. Żupy zmodernizowano i rozbudowano, by zwiększyć wydobycie. Wokół Stonu zbudowano potężne mury obronne, mające chronić tę kluczową dla interesów państwa okolicę i niezakłóconą produkcję soli. W najlepszych latach zyski ze sprzedaży soli stanowiły 1/3 dochodów małej republiki.

Ston. Eddy Genne/ Wikimedia Commons. CC BY 3.0
Ston. Eddy Genne/ Wikimedia Commons. CC BY 3.0

W 1345r. dzięki zabiegom dyplomatycznym Dubrownik przejmuje również władzę nad wyspą Mljet (ok. 162km2), znajdującą się w posiadaniu miejscowego benedyktyńskiego opactwa.
Na początku XVw. republika przyłącza jeszcze do swojego terytorium wybrzeże Primorje na zachodzie oraz Konavle na wschodzie (dzięki temu granica Republiki Dubrownickiej rozciąga się na wąskim pasie wybrzeża o długości ok. 70km).

Mapa Republiki Dubrownika i jej terytorium na mapie współczesnej Chorwacji. Mapę udostępniam na licencji CC BY-SA 3.0
Mapa Republiki Dubrownika i jej terytorium na mapie współczesnej Chorwacji. Mapę udostępniam na licencji CC BY-SA 3.0

Raguza (nie)zależna od Królestwa Węgier

W XIIIw. na ogół poprawna współpraca miejscowych elit z weneckim komesem, w pierwszej połowie XIVw. zaczęła się psuć. Rozwijającemu się gospodarczo Dubrownikowi zaczęła coraz bardziej doskwierać zależność od Wenecji, która zgodnie z własnym interesem ograniczała rozwój dubrownickiego handlu morskiego.
Dodatkowo, Wenecja umacniała swoją pozycję na wschodnim wybrzeżu Adriatyku podporządkowując sobie dalmatyńskie miasta, które formalnie znajdowały się pod zwierzchnością Królestwa Węgier: Zadar (1313r.), Šibenik i Trogir (1323r.), Split  (1327r.) i Nin (1329r.). Zajęty niepokojami na Węgrzech, osłabiony i skonfliktowany z chorwackimi panami, węgierski król Karol Robert nie mógł przeciwstawić się działaniom potężnej Wenecji.

Sprawujący władzę w mieście, patrycjat Raguzy wyczekiwał sprzyjających okoliczności, by uniezależnić się od weneckiej republiki. Nowy król Węgier, Ludwik, w latach 1344-1348 prowadził wojnę z Wenecją, ale węgierskie oddziały okazały się niewystarczające do pokonania Wenecjan i odzyskania Dalmacji.
W 1348r. w Europie pojawia się czarna śmierć (zaraza, która spustoszyła południe kontynentu), która w portowym i zawsze pełnym przybyszów Dubrowniku również dziesiątkuje ludność i wielce osłabia gospodarkę miasta.
Pośrednim skutkiem epidemii była intensyfikacja kultu Św. Błażeja (z inicjatywy arcybiskupa wzniesiono kościół pod jego wezwaniem, by odwrócić gniew Boży – którego wyrazem miała być straszliwa zaraza). W przyszłości kult Św. Błażeja (patrona Dubrownika) zastąpi związany z Wenecją kult Św. Marka.
W odpowiedzi na epidemię czarnej ospy, od 1377r. wprowadzono w mieście instytucję kwarantanny, której poddawano obowiązkowo wszystkich podróżnych przybywających do Dubrownika (pierwsza taka regulacja w Europie).

Korzystając z porażek Wenecji w wojnie z Genuą, król Węgier wypowiedział kolejną wojnę Wenecji, która tym razem kończy się w 1358r. odzyskaniem przez Węgry kontroli nad całą Dalmacją wraz z Dubrownikiem. Postanowienia pokoju były bardzo ogólne i z perspektywy Dubrownika nie było jasne jak silny miał być zakres władzy węgierskiego króla nad miastem i zakres dubrownickiej autonomii.

By jak najszybciej i najpomyślniej wynegocjować te kwestie, z Dubrownika do węgierskiej stolicy wyruszyło specjalne poselstwo z bogatymi darami. Podpisany układ określający relacje Królestwa Węgier z Dubrownikiem był wielkim sukcesem dubrownickiej dyplomacji. Raguza wynegocjowała bardzo szeroką autonomię (większą niż wcześniej w stosunku do Wenecji), pełną swobodę handlu (w tym prawo prowadzenia handlu z Wenecją, Bośnią i Serbią – nawet wtedy, gdyby Węgry prowadziły z nimi wojny) i zyskiwała potężnego obrońcę – rosnące w siłę Królestwo Węgier.

Odtąd Dubrowniczanie sami mieli powoływać swojego komesa (zwanego odtąd rektorem) a królowie Węgier praktycznie nie wtrącali się w sprawy wewnętrzne Dubrownika czy prowadzoną przez miasto politykę zagraniczną. Zadowalali się coroczną daniną, modłami za pomyślność węgierskiego króla w dubrownickich kościołach i formalną zwierzchnością nad miastem. Feudalne Węgry nie miały żadnego konfliktu interesów z miastem (w przeciwieństwie do poprzedniego suwerena – Wenecji) a korzystne warunki traktatu sprzyjały rozwojowi republiki.

Mieszkańcy Dubrownika. Kadr z serialu dokumentalnego The Republic - a history of Dubrovnik chorwackiej telewizji HRT.
Mieszkańcy Dubrownika. Kadr z serialu dokumentalnego The Republic - a history of Dubrovnik chorwackiej telewizji HRT.

Dlatego, choć formalnie pozostający pod zwierzchnością Królestwa Węgier, od 1358r. Dubrownik staje się realnie niezależnym państwem-miastem i rozpoczyna okres swojego największego rozkwitu.

Po wyzwoleniu się spod weneckiej władzy, Republika Dubrownicka zmonopolizowała handel z Bałkanami i zyskała dostęp do wydobywanego tam srebra (którego ogromne ilości dubrowniccy kupcy sprzedawali do zachodniej Europy, wielce się przy tym bogacąc). Od XIVw. Dubrownik bił własną monetę. Mennica działała aż do końca republiki a dubrownicki srebrny denar cieszył się opinią wiarygodnej waluty międzynarodowej (w czasach nagminnego „psucia” pieniądza).
W XIVw. flota dubrownicka była prawdopodobnie trzecią największą flotą handlową na Morzu Śródziemnym (po flotach Genui i Wenecji).

Republikański ustrój

Republika Raguzy była republiką arystokratyczną (urzędnicy i członkowie instytucji rządzących państwem byli wybierani tylko ze szlacheckich rodów). Specyfiką Dubrownika było to, że szlachta zajmowała się handlem (co zwykle w Europie było w średniowieczu i długo potem uznawane za zajęcie niegodne szlachcica). Dzięki nietypowemu połączeniu handlu i szlachectwa Republika Dubrownicka osiągnęła oszałamiający sukces gospodarczy.
Rodziny szlacheckie potęgę zdobyły dzięki handlowi i operacjom pieniężnym. Dubrowniccy patrycjusze łączyli kapitał z własnością ziemską i przynależnością do stanu szlacheckiego (byli odpowiednikiem zarówno zachodniej burżuazji handlowej jak i feudałów – podobnie jak w Wenecji).

Podstawy ustroju republiki ukształtowały się podczas 150-letniego okresu weneckiej zwierzchności. Formalnym przywódcą republiki był rektor (wzorowany na weneckim doży). Reprezentował on republikę na wszystkich uroczystościach państwowych. Towarzyszyło mu zawsze 12/24 strażników miejskich. Z czasem jego rola była coraz bardziej ograniczana przez kolegialne organy władzy, ponieważ obawiano się silnych jednostek, które mogłyby zagrozić republikańskiemu ustrojowi. Rektora wybierano tylko na miesiąc (to najkrótsza znana w historii kadencja głowy Państwa) i było to stanowisko pozbawione realnej władzy (choć bardzo prestiżowe).

Najważniejszymi organami władzy były: Senat i Wielka Rada (swoisty Parlament republiki). Władzę mogli sprawować tylko patrycjusze (wąska elita rządząca składająca się z ok. 130-200 rodzin szlacheckich – była to grupa dużo bardziej homogeniczna niż w Wenecji, gdzie panował bardzo podobny ustrój).

Specyfiką ustroju Dubrownika był brak profesjonalnej biurokracji. Paradoksalnie przynosiło to bardzo dobre rezultaty.
Wszystkie urzędy pełnione były przez przedstawicieli dubrownickiej szlachty (był to obywatelski obowiązek). Zaczynając od najprostszych funkcji, z czasem pięli się po szczeblach kariery, nabywali doświadczenia i biegłości w zarządzaniu państwem. Była to obowiązkowa szkoła administracji publicznej dla wszystkich członków patrycjatu.
Dodatkowym walorem było wykształcenie w elicie rządzącej Republiką Dubrownicką myślenia w kategoriach interesu państwa i wysoka świadomość polityczna patrycjuszy.

Złoty wiek - XV i XVIw.

Przez cały okres istnienia republiki, Dubrownik rywalizował w handlu z dużo potężniejszą Wenecją (głównie w handlu lądowym na Bałkanach i morskim na Adriatyku). Wenecja traktowała Raguzę jako uprzykrzającego się rywala na Adriatyku i korzystała z każdej okazji, by zaszkodzić Dubrownikowi (np. stosując czarny PR na europejskich dworach), okazać swoją wyższość lub lekceważenie wobec mniejszego konkurenta.
Republice Dubrownickiej udawało się zwykle skutecznie neutralizować te wrogie działania dzięki rewelacyjnej dyplomacji.

W XVw. po raz kolejny zmienia się otoczenie międzynarodowe Dubrownika. W 1409r. Wenecja odkupuje od pretendenta do węgierskiego tronu Zadar i prawa do całej Dalmacji. Do 1420r. Wenecja zajmuje resztę miast i wysp dalmatyńskich. W 1396r. Węgrzy (na czele koalicji wojsk chrześcijańskich) ponoszą pod Nikopolem klęskę, pokonani przez turecką armią. Od tego momentu tureckie Imperium Osmańskie nieustannie poszerza swoje wpływy na Bałkanach, podbijając: Serbię (1459r.), Bośnię (1463r.), Hercegowinę (1482r.) i Czarną Górę (1496r.). Turcja staje się jedynym sąsiadem lądowym Dubrownika.
Zaniepokojona o swoją niepodległość, Republika Dubrownicka zaczyna płacić Turcji regularny haracz (od 1458r.). Dubrowniczanom udaje się również wynegocjować bardzo dobre warunki prowadzenia handlu na terytorium Imperium Osmańskiego (dużo lepsze niż oferowane innym katolickim państwom).

Wenecja ograniczając wolność handlu podległych jej dalmatyńskich miast portowych powoduje ich stopniowy ekonomiczny upadek. To pomaga Dubrownikowi stać się najważniejszym portem wschodniego wybrzeża Adriatyku.
Miasto, uwolnione od ograniczeń narzucanych w okresie podległości przez Wenecję, rozwija się pod każdym względem.

W XIVw. Dubrownik ma jeszcze typowo średniowieczny charakter – domy były w większości drewniane, ustawione wzdłuż błotnistych, niebrukowanych ulic.
Na początku XVw. zostają stopniowo zastępowane przez domy budowane z kamienia. Wtedy też powstaje wodociąg o długości 12km dostarczający miastu 70l wody na sekundę, którego uruchomienie jest przełomowym momentem w rozwoju miasta – przyczynia się do dynamicznego rozwoju demograficznego miasta i rozkwitu manufaktur produkujących słynne sukno dubrownickie.
Brukuje się ulice, z obawy przed podbijającymi Bałkany Turkami miasto rozbudowuje i unowocześnia miejskie fortyfikacje (potężne północne mury miały nawet 20m wysokości i 4m szerokości), powstają nowe kościoły i gmachy miejskie, przy okazalszych domostwach pojawiają się ogrody.
W przeciwieństwie do wielkiego i wspaniałego pałacu Dożów w Wenecji – dubrownicki pałac rektorski był mały i raczej skromny (konserwatywni dubrowniczanie cenili sobie umiar i nieafiszowanie się bogactwem).
W drugiej połowie XVw. miasto wygląda już zupełnie inaczej niż w poprzednim stuleciu i swoją urodą zaczyna zachwycać przybyszów.

Dubrownik. Miroslav Vajdic/ flickr. CC BY-SA 4.0
Dubrownik. Miroslav Vajdic/ flickr. CC BY-SA 4.0

Dlatego, choć formalnie pozostający pod zwierzchnością Królestwa Węgier, od 1358r. Dubrownik staje się realnie niezależnym państwem-miastem i rozpoczyna okres swojego największego rozkwitu.

Podstawą ogromnego sukcesu ekonomicznego Republiki Dubrownickiej był właśnie handel. Już w 1441r. ok. ¾ działalności handlowej dubrownickich kupców przypada na handel morski a tylko ¼ na handel lądowy. Złoty wiek handlu Dubrownika jest również efektem pewnego osłabienia się Wenecji, która w XV i XVIw. skupiła się na budowie floty wojennej (potrzebnej m.in. w wojnach z Turcją), zaniedbując handel. Dubrowniccy kupcy skorzystali z okazji i rozwinęli swój handel morski kosztem Wenecji zajętej obroną swoich licznych zamorskich posiadłości.

W tym okresie Republika Raguzy miała największą flotę handlową na Morzu Śródziemnym (chociaż Wenecja przewyższała Dubrownik w ogólnej liczbie statków – mając zwykle potężną flotę wojenną). w pewnym momencie (ok. 1600r.) z dubrownickiego portu wypływało więcej statków niż z Wenecji, co było oznaką ogromnego sukcesu małej republiki (biorąc pod uwagę 15-20-krotną przewagę liczebności ludności Wenecji nad Dubrownikiem).
Okręty handlowe docierały do najdalszych portów (nawet do Anglii i Niderlandów) a budowane w Dubrowniku statki były znane w Europie ze swej wielkości i jakości. Kupcy dubrowniccy pierwszy dostrzegli korzyści z handlu angielską wełną. Na początku XVIw. statki dubrownickie przewoziły jej więcej niż okręty wszystkich innych europejskich statków razem wziętych.

Replika dubrownickiej karaki (trzy/czteromasztowego statku żaglowego). Źródło zdjęcia: http://karaka.info
Replika dubrownickiej karaki (trzy/czteromasztowego statku żaglowego). Źródło zdjęcia: http://karaka.info

Centrum życia Dubrownika były place i ulice. Główną ulicą miasta był Stradun. To była dusza starego miasta i miejsce spotkań. Liczne place miejskie tętniły życiem. Ulice Dubrownika to przykład świetnego, przemyślanego planowania miejskiego. Dbano również o poczucie równości (np. zakazując budowania zbyt okazałych i zdobnych domów).
Dubrownicka arystokracja uwielbiała swoje letnie rezydencje poza miastem. Budowano je w gotyckim, renesansowym lub barokowym stylu. Najpopularniejszą lokalizacją była leżąca na zachód od miasta, malowniczo położona zatoka Dubrownicka.

W XV i XVIw., w swoim najlepszym okresie, Dubrownik liczył ok. 6000 mieszkańców. Ludność całej republiki pod koniec XVw. liczyła ponad 80 000 mieszkańcow i terytorium państwa było wtedy raczej przeludnione (m.in. na skutek przyjęcia licznych uciekinierów z Bośni i Hercegowiny). W XV i XVIw. Dubrownik był jednym z najlepiej rozwiniętych i najbogatszych państw Europy.
W XVIw. ludność republiki wynosiła ok. 52 000 – 65 000 mieszkańców a w pierwszej połowie XVIIw. ok.  39 000 – 49 000. W 1673r. ludność republiki spadła do ok. 26 000 mieszkańców (w efekcie wojen wenecko-tureckich, kolejnych epidemii i kilka lat po straszliwym trzęsieniu ziemi) a sam Dubrownik liczył wtedy już tylko ok. 3000 osób.

Niezrównana dubrownicka dyplomacja

Republika Dubrownika nie miała żadnej siły militarnej (miasto miało tylko milicję, składającą się głównie z garstki najemników). Na morzu mogła poszczycić się ogromną flotą handlową - ale (nie licząc kilku statków) nie miała jednak okrętów wojennych. Dlatego jej główną „bronią” była świetna dyplomacja. Republika Dubrownicka stworzyła jedną z najskuteczniejszych machin dyplomatycznych w historii.
Dubrownik świetnie potrafił dostosowywać się do zmieniającej się sytuacji geopolitycznej i podejmować decyzje trafne z punktu widzenia interesu republiki.

Dubrowniccy dyplomaci nie wahali się płakać z żałością przed rozmówcą, by wyolbrzymić chwilowo niekorzystną sytuację w swojej ojczyźnie. Kazano im się płaszczyć, całować szaty ważnych ludzi, obdarowywać ich jedzeniem, perfumami i pieniędzmi. Nie było żadnych granic jeśli chodzi o pochlebstwa i dawało to… świetne rezultaty.

Dubrownik od strony portu.
Dubrownik od strony portu.

W 1526r. Wojska węgierskie w bitwie z Turkami pod Mohaczem ponoszą klęskę. Powoduje to w konsekwencji upadek Węgier i koniec zwierzchności węgierskiej nad Dubrownikiem (1358-1526r.). Odtąd jedynym suwerenem Dubrownika będzie Turcja a republika stanie się częścią świata osmańskiego.
Co sprawiło, że Dubrownicka Republika jako jedyne państwo na Bałkanach zachowało swoją niepodległość przed zakusami imperialistycznej Turcji? Dubrownik błyskawicznie zrozumiał, że Turcy zostaną na Bałkanach na dłużej i z ogromnym powodzeniem wykorzystywał swoją świetną dyplomację na dworze sułtana do zabezpieczenia swoich interesów i przede wszystkim swojej państwowości.

Turcja uznała, że podbój Dubrownika nie byłby opłacalny. Turcy byli przede wszystkim narodem wojowników i brakowało im mieszczaństwa. Chętnie skorzystali z pośrednictwa przedsiębiorczych kupców dubrownickich (doskonale zorganizowanych na Bałkanach) w handlu z chrześcijańskim Zachodem. Dlatego z tureckiej perspektywy wygodniej było pozostawić Dubrownik jako niezależny port (przez który można było prowadzić handel nawet w czasach licznych wojen) niż włączać go do imperium. Miasto było też przez Turków traktowane jako ośrodek wywiadowczy – źródło informacji o katolickich państwach basenu Morza Śródziemnego.

Priorytetem polityki dubrownickiej wobec Turcji było pozyskiwanie patronatu Wielkiego Wezyra (pierwszy minister i najpotężniejszy człowiek imperium po Sułtanie). Nie żałowano pieniędzy na bogate dary, by pozyskać jego względy. Dubrowniczanie doskonale znali wschodnią mentalność – wiedzieli kogo przekupić na dworze sułtana, umieli promować swoje interesy wśród dworzan i potrafili umiejętnie przemawiać do sułtana.
Wielu ważnych dygnitarzy na dworze sułtana wywodziło się z terenów Chorwacji, Bośni albo Serbii. Dubrowniczanie mogli z nimi rozmawiać w ich rodzinnym języku i zwykle zdobywali ich przychylność.
Chociaż wobec Turcji Republika Dubrownicka funkcjonowała jako wierny wasal (płacący wysoki, coroczny haracz) to w stosunku do wszystkich innych państw występowała jako w pełni niezależna republika.

Jednocześnie, jako katolicka wyspa na morzu prawosławia (Bałkany) otoczonym przez jeszcze większe morze islamu (Imperium Osmańskie), Dubrownik miał duże znaczenie dla zachodnich potęg – Hiszpanii i Państwa Kościelnego.

Hiszpania stała się sąsiadem Dubrownika po opanowaniu południowych Włoch (tradycyjny teren działalności handlowej dubrowniczan) i w pewien sposób zastąpiła Węgry jako nowy, katolicki protektor Republiki Dubrownickiej. Nie narzucała swojego zwierzchnictwa nad miastem – wystarczały jej korzyści wynikające z działalności dubrownickich kupców na podległych jej terytoriach i usługi dubrownickiej floty (sama miała zbyt mało statków handlowych w stosunku do swoich potrzeb).

Państwo Kościelne było również jednym z najbliższych sojuszników Dubrownika. w Dubrowniku zabronione było praktykowanie innych niż katolicyzm religii. w XVw. Papież planował organizację kolejnej chrześcijańskiej krucjaty przeciwko Turkom, która miała rozpoczynać się w Dubrowniku (szczęśliwie dla miasta nic z tego nie wyszło, ponieważ Papież zmarł w trakcie przygotowań do wyprawy).
Papiestwo tradycyjnie postrzegało miasto jako bastion katolicyzmu na Bałkanach i sprzyjało mu. Wielu Dubrowniczan zrobiło karierę w Kościele Katolickim a nawet w kurii rzymskiej. Na początku XVIw. reformacja podzieliła świat zachodniego chrześcijaństwa, ale jej wpływy nie trafiły do Dubrownika. Przetrwanie Republiki Dubrownickiej w dużej mierze zależały od przychylności papiestwa, dlatego Republika wspierała Papieża w walce z reformacją.

Dubrownicki port. Kadr z serialu dokumentalnego The Republic - a history of Dubrovnik chorwackiej telewizji HRT.
Dubrownicki port. Kadr z serialu dokumentalnego The Republic - a history of Dubrovnik chorwackiej telewizji HRT.

W XVI-XVIIw. w Dubrowniku działało mnóstwo szpiegów. Był to okres wzrostu napięć między Hiszpanią i Państwem Kościelnym a Turcją. Dubrownicki patrycjusz Martin Zamagna był przyjacielem i szpiegiem hiszpańskiego króla. z powodu jego wrogiej aktywności w regionie Turcy kilkakrotnie grozili republice wojną. Z kolei pewien arcybiskup Dubrownika był informatorem francuskiego króla a profesor gimnazjum pracował dla Wenecjan. Władze republiki nieustannie balansowały – dbając o równowagę między wiernością chrześcijańskiemu Zachodowi oraz lojalnością wobec tureckiego sułtana. Dubrownik starał się zadowolić jednocześnie Wschód i Zachód, dbać o swoje interesy a przede wszystkim – zachować swoją państwowość.

Przykładem zwinności dyplomatów Dubrownika jest udział dubrownickich statków w chrześcijańskiej flocie walczącej z Turkami w bitwie pod Lepanto w 1571r. Na papieskim dworze chwalono się udziałem Dubrownika w wysiłku wojennym po stronie chrześcijańskiej koalicji, ale nie wspominano, że były to jedynie statki zaopatrzeniowe. Dzięki tej ostrożności władz Dubrownika, republice udało się zaznaczyć swoje zaangażowanie po stronie państw chrześcijańskich i jednocześnie uniknąć gniewu sułtana.

Ciekawie było również po zwycięstwie Chorwatów (będących wtedy pod panowaniem austriackim) nad liczniejszą armią turecką w 1593r. pod Sziszakiem. Katoliccy Dubrowniczanie świętowali na ulicach a chorwackie zwycięstwo sławił miejscowy poeta. Jednocześnie władze miasta wystosowały do Stambułu oficjalny list wyrażający „najszczerszy żal” z powodu klęski wojsk sułtana. To było charakterystyczne dla Dubrownika – jedno poselstwo zawsze gratulowało zwycięzcom, gdy drugie w tym czasie współczuło pokonanym. Dowodzi to, że dubrowniccy dyplomaci świetnie znali „Księcia” Machiavellego.

Republika stworzyła ogromną sieć konsulatów w obcych miastach. Ważnym dygnitarzom w tych miastach proponowano reprezentowanie interesów Dubrownika. Dziś znamy to jako instytucję konsulatu honorowego. Najważniejszy dubrownicki konsulat mieścił się we włoskiej Ankonie (która była ważnym centrum handlu i przez pewien okres również funkcjonowała jako niezależna republika kupiecka). Dubrownik i Ankonę łączył historyczny sojusz wymierzony w silniejszą Wenecję, która była ich wspólnym rywalem na Adriatyku. Ważny (zarówno handlowo jak i politycznie) był konsulat w Neapolu. Dubrownicka sieć konsulatów była pierwszą na świecie siecią wywiadu gospodarczego.
Dzięki przemyślanej polityce zagranicznej i (prawie zawsze) trafnym decyzjom politycznym, mała Republika Raguzy zyskała duże znaczenie w tej części Europy.

XVII – XVIIIw. Stagnacja, kryzys i upadek Republiki Dubrownika

Pojawienie się nowych potęg morskich w zachodniej Europie (Hiszpania, Portugalia, Anglia, Niderlandy), odkrycie Ameryk i morskiej drogi do Indii wokół Afryki, przeniesienie centrum europejskiego handlu znad Morza Śródziemnego nad Atlantyk i stopniowe osłabienie handlu z Lewantem były przyczynami kryzysu tradycyjnych republik kupieckich takich jak Wenecja czy Dubrownik.
Morze Śródziemne, wcześniej o centralnym znaczeniu, stało się morzem prowincjonalnym. Coraz trudniej było o wysokie zyski z handlu. Wenecja, wycofująca się z otwartego morza, skupia swoją działalność handlową na Adriatyku, co potęguje bezpośrednią rywalizację z Dubrownikiem.

Dubrowniczanie zdawali sobie sprawę z tych wszystkich niekorzystnych zmian i starali się aktywnie przeciwdziałać tym trudnościom (przesuwając ciężar swoich interesów do zachodniej części Morza Śródziemnego a nawet na Atlantyk), co pozwoliło na odsunięcie w czasie negatywnych skutków dla gospodarki Republiki Dubrownickiej. Od początku XVIIw. republika znajduje się w okresie stagnacji. Dubrownikowi coraz trudniej konkurować z kupcami z zachodniej Europy, prowadzącymi handel na światową skalę – szczególnie Holendrami, którzy teraz (jak kiedyś dubrowniczanie) stali się najlepszymi kupcami Europy.

W Wielką Środę 1667r. Dubrownik nawiedziło potężne trzęsienie ziemi – było to najtragiczniejsze wydarzenie z dziejów republiki. Zginęło ok. 2000 ludzi (na ok. 5000 ówczesnych mieszkańców miasta). Wiele budynków uległo całkowitemu zniszczeniu lub zostało uszkodzonych.
Dzięki wysiłkowi ocalałych z trzęsienia ziemi i nowych, napływowych mieszkańców, miasto wkrótce podniosło się z ruin (wcześniejszy styl gotycko-renesansowy został zastąpiony teraz barokową architekturą) i odzyskało dawną liczbę ludności, ale sama republika nie powróciła już do świetności z okresu „złotego wieku XV i XVI”.

Pod koniec XVIIw., w obliczu wzrostu napięć z dotychczas przyjazną Turcją, agresywnej postawy Wenecji i osłabienia tradycyjnie przyjaznej Raguzie Hiszpanii, Dubrownik znajduje nowego katolickiego protektora – Austrię. Pozostając jednocześnie wasalem Turcji, w 1684r. Dubrownik oddaje się pod opiekę Austrii (na takich samych warunkach jak trzy wieki wcześniej trafił pod zwierzchność Królestwa Węgier).
Protekcja Austrii kilkakrotnie ratuje Republikę Dubrownicką przed zakusami Wenecji, chcącej podporządkować sobie niewygodnego konkurenta w handlu.

Osłabiona republika przetrwała jeszcze cały XVIIIw., ale (bardziej niż własnym wysiłkom) zawdzięcza to zaangażowaniu wielkich mocarstw w innych regionach Europy i świata. Wybrzeże Adriatyku nie miało wtedy dla nich większego znaczenia.
Zyski i rozmach dubrownickiego handlu morskiego znacznie zmalały. Podobnie podupadł handel bałkański. W tym okresie szczytem możliwości małej republiki, która straciła swoje wcześniejsze liczne atuty, było przetrwanie.

Finałowy epizod Republiki Dubrownickiej związany jest z epoką napoleońską (przełom XVIII i XIXw.). Dawny suweren Raguzy, Imperium Osmańskie, jest w tym okresie słabe i zacofane. Rewolucja francuska, przejęcie władzy we Francji przez Napoleona i eksport rewolucji na sąsiednie kraje powoduje wielki chaos w absolutystycznej Europie. W efekcie wojny francusko-austriackiej, niepodległość traci największa rywalka Dubrownika – Wenecja.

W trakcie wojny z Rosją, francuska armia pojawia się w okolicy Dubrownika. Republika Dubrownicka, zagrożona atakiem wojsk Czarnej Góry (sojusznika Rosji), decyduje się na otwarcie bram Francuzom, którzy początkowo obiecują nienaruszenie integralności republiki. Raguza staje się francuskim lennem. W 1808r., wbrew wcześniejszym zapowiedziom, Francuzi decydują się na likwidację Republiki Dubrownickiej.

Europejskim monarchiom udaje się w końcu pokonać rewolucyjną Francję. Władcy zwycięskich państw zwołują w 1815r. Kongres Wiedeński, na którym ustalają nowy ład polityczny w Europie, który z drobnymi zmianami przetrwa kolejne stulecie.
Dubrowniccy patrioci lobbowali w trakcie konferencji za odzyskaniem niepodległości, ale tym razem dubrownicka dyplomacja zawiodła. Żadne z mocarstw nie było zainteresowanie przywróceniem niezależności małej, kupieckiej republiki (której arystokratyczny ustrój wydawał się już ówczesnym anachronizmem).

Potężne mury Dubrownika to najlepiej zachowany system średniowiecznych fortyfikacji w Europie. charlemagne-21733/ pixabay.
Potężne mury Dubrownika to najlepiej zachowany system średniowiecznych fortyfikacji w Europie. charlemagne-21733/ pixabay.

CIEKAWOSTKI

  • W Dubrowniku kręcono wiele scen "Gry o tron" (bardzo popularnego serialu fantasy). Miasto udawało m.in. serialową stolicę King's Landing (Królewską Przystań).
    Kręcono tu również sceny do Epizodu VIII Gwiezdnych Wojen.

  • W 1979r. starówka Dubrownika została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.Armia Jugosławii w 1991-1992r. ostrzeliwała z artylerii chorwacki Dubrownik (Chorwacja chciała się odłączyć od Jugosławii). W wyniku ostrzału uszkodzono ok. 2/3 zabytkowej architektury Dubrownika. W przeciągu kolejnej dekady, wkładając w to wiele energii i środków, miastu udało się usunąć zniszczenia i ślady po działaniach zbrojnych.

  • Potężne mury Dubrownika nigdy nie zostały zdobyte przez wrogie armie.

  • W połowie XVIIIw. Republika Dubrownicka miała w Europie ponad 80 konsulatów. Dla porównania - w tym samym okresie Cesarstwo Austriacke Habsburgów miało ich trzy razy mniej.

  • 6 kwietnia 1667 r. miasto nawiedziło potężne trzęsienie ziemi. Prawie całe miasto zostało zniszczone a 40% ludności miasta zginęło. Po tej tragedii, miasto udało się odbudować dzięki determinacji mieszkańców, ale osłabiona Republika Dubrownicka nigdy już nie odzyskała dawnego znaczenia.

  • W XVIw. i XVIIw. Dubrownik znajdował się w sferze wpływów Hiszpanii. W 1588r. razem z hiszpańską Wielką Armadą do Anglii popłynęły 3 dubrownickie okręty.

  • W XVIw. Republika Raguzy (państwo mające zaledwie 60 000 tys. mieszkańców i pow. 1000km2) zbudowała największą i najbardziej dochodową flotę handlową na Morzu Śródziemnym (trzecią na świecie - po Hiszpanii i Niderlandach).

  • W XV i XVIw. Republika Dubrownicka miała najwyższe PKB (w przeliczeniu na 1 mieszkańca) w Europie.

  • Dubrowiczanie uchodzili za świetnych marynarzy. Prawdopodobnie marynarze z Republiki Dubrownickiej brali udział w dziewiczym rejskie Krzysztofa Kolumba do Nowego Świata.

  • Republika Dubrownicka była pierwszym państwem w Europie, które zakazało niewolnictwa -  w 1416r. (150 lat przed Anglią i 450 lat przed Stanami Zjednoczonymi).

  • W Dubrowniku działa najdłużej funkcjonują europejska apteka (i jedna z najstarszych na świecie). Znajduje się na terenie klasztoru franciszkanów i działa nieprzerwanie od 1317r.


Źródła

  1. Joanna Rapacka, Rzeczpospolita Dubrownicka, Fundacja Pogranicze, Sejny 2005.
  2. Piotr Wróbel, Dubrownik w latach 1358-1526. Organizacja przestrzeni, Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, Kraków 2010.
  3. Serial dokumentalny The Republic – a history of Dubrovnik, reż. Božidar Domagoj Burić, Chorwacka telewizja HRT 2016, w Polsce emitowany przez stację Polsat Viasat History.
  4. Vekarić N., The Population of The Dubrovnik Republic in fifteenth, sixteenth and seventeenth centuries, „Dubrovnik Annals 2” 1998, s. 7-28.
    Link do publikacji w internecie.
  5. Bašić D., Shipping in Dubrovnik between the fifteenth and seventeenth centuries, „Pomorski zbornik 53” 2017, s. 93-141.
    Link do publikacji w internecie.
  6. Havrylyshyn O. i Srzentić N., Economy of Ragusa, 1300 – 1800. The Tiger of the Medieval Mediterranean, Narodowy Bank Chorwacji HNB 2014.
    Link do publikacji w internecie.

Komentarze